یادداشت شماره یک: فهم ساده پنج ماده نخست قانون انتخابات شوراهای اسلامی
دکتر سعید پورعلی
معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استانداری لرستان
رئیس ستاد انتخابات استان لرستان
پژوهشگر حکمرانی محلی
انتخابات شورای اسلامی شهر و روستا یکی از مردمی ترین جلوه های حکمرانی در ایران است.فرآیندی که به ساکنان هر شهر و روستا اجازه می دهد در اداره امور محلی مشارکت مستقیم داشته باشند.برآنم با هدف آشنایی افکار عمومی با قانون و آیین نامه اجرایی انتخابات شورای اسلامی شهر و روستا، دامن زدن به انتخابات شایسته و اصلح و ترغیب حضور گسترده بانوان، جوانان و متخصصان برجسته برای حضور در لیست ها ی انتخاباتی، سلسله یادداشت هایی را منتشر کنم.قانون اصلاحی انتخابات شوراها که در اسفندماه سال 1403 تصویب و ابلاغ شد، چهار چوب تازه ای برای اداره و نظارت بر شوراها فراهم کرده است. در این یادداشت، پنج ماده نخست این قانون را با زبانی روشن و کاربردی مرور می کنم تا اهمیت آنها برای فهم سازوکار اداره محلی روشن تر شود.پیش از مرور وارد قانون انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا، جادارد ابتدا خلاصه ساختاری قانون(اصلاحی 19 اسفند 1403)و آئین نامه اجرایی انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا را به اختصار تشریح کنم.
فصل یک : تشکیلات
این فصل به کلیات نظام شورایی، ساختار ها، حدود صلاحیت ها و فرآیندهای مرتبط با تشکیلات شوراها می پردازد. موضوعاتی مانند ترکیب شوراها، شرایط عضویت، دوره فعالیت، جایگاه حقوقی شوراها و ارتباط آنها با سایر نهاد های اجرایی در این فصل تعیین شده است.
فصل دوم: انتخابات
بخش اصلی قانون در این فصل قرار دارد و تمام قواعد انتخاباتی را از آغاز تا پایان فرآیند پوشش می دهد. شامل مقررات ثبت نام نامزدها، شرایط و موانع نامزدی، نحوه تشکیل هیات های اجرایی و نظارت، فرآیند تبلیغات قانونی و ممنوعیت ها، رای گیری، شمارش آرا، اعلام نتایج، رسیدگی به شکایات و نیز تخلفات و جرائم انتخاباتی است. بسیاری از موارد دارای بند ها و تبصره هایی هستند که جزییات دقیق ضوابط انتخاباتی را تعیین میکنند.
فصل سوم: وظایف و اختیارات شوراها
این فصل توضیح میدهد که شوراها پس از تشکیل چه ماموریت هایی دارند و در چه حوزه هایی حق تصمیم گیری و نظارت دارند. وظایف شورای اسلامی روستا، شهر و شهرستان در این فصل تفکیک شده و نحوه تعامل آنها با دهیاری ها، شهرداری ها و دستگاه های اجرایی مشخص شده است. همچنین مقررات مربوط به نحوه پیگیری مصوبات، نظارت شوراها و مسئولیت های قانونی آنها در این فصل آمده است.ساختار کمی قانون شامل 3 فصل، 37 ماده و 75ر تبصره است.تعداد بندها متعدد و پراکنده در طول مواد مختلف است.این خلاصه ساختاری می تواند به مخاطبان پیش از ورود به توضیح مواد، یک تصویر روشن از چهار چوب کلی قانون و گستره موضوعات آن ارائه نماید.
آئین نامه اجرایی قانون انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا دارای ۸ فصل،۱۲۰ ماده و ۱۲۹ تبصره است.در ادامه، هریک از ۸ فصل آئین نامه اجرایی برگزاری انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا را به صورت مختصر معرفی میکنم.
فصل یک: کلیات
شامل تعاریف پایه ، اصطلاحات تخصصی و قواعد کلی مرتبط با فرآیند انتخابات است. محدوده مسئولیت ها، نقش سامانه انتخابات و الزامات اولیه اجرای انتخابات در این فصل تعیین شده است.
فصل دوم:هیئت های اجرایی
به تشکیلات هیئت های اجرایی در سطح مرکزی، شهرستان و بخش میپردازد. نحوه انتخاب معتمدین، شرایط تشکیل جلسات،حدود وظایف و فرآیند تامین اعضا در صورت کمبود معتمدین را مشخص می کند.
فصل سوم-هیئت های نظارت
تشکیلات و اختیارات هیئت های نظارت را در سطوح مختلف توضیح می دهد.فرآیند نظارت بر مراحل مختلف انتخابات،نحوه گزارش دهی و تعاملات میان هیئت های نظارت و اجرا در این فصل تنظیم شده است.
فصل چهارم- اعلام داوطلبی، بررسی سوابق و رسیدگی به صلاحیت داوطلبان
مراحل ثبت نام داوطلبان، مدارک و شرایط لازم، شیوه ی بررسی سوابق و معیار های احراز صلاحیت را بیان می کند.همچنین زمانبندی تصمیم گیری و نحوه اطلاع رسانی به داوطلبان را مشخص می کند.
فصل پنجم- تبلیغات
قواعد و ضوابط تبلیغات انتخاباتی، محدودیت زمان، مکان و شیوه های مجاز تبلیغات را تشریح می کند.همچنین به مسئولیت نامزدها و برخورد با تخلفات انتخاباتی می پردازد.
فصل ششم-برنامه زروز اخذ رای و شمارش و قرائت آرا و اعلام نتیجه اخذ رای
از ساعات آغاز رای گیری تا پایان شمارش رای را مرحله به مرحله توضیح می دهد.شامل وظایف اعضای شعب، الزامات حذف تبلیغات، نحوه ثبت اطلاعات، شیوه شمارش و گزارش نتیجه است.
فصل هفتم -بررسی شکایات
نحوه دریافت ثبت و رسیدگی به شکایات انتخاباتی در سطوح مختلف را مشخص می کند.این فصل همچنین مهلت بررسی، مرجع تصمیم گیری و نحوه اعلام نتایج بررسی شکایات را تعیین کرده است.
فصل هشتم-صدور اعتبار نامه و کارت عضویت اعضای شوراها و امحال اوراق انتخاباتی
فرآیند تایید و صدور اعتبار نامه منتخبین، نحوه صدور کارت عضویت و چگونگی امحای تعرفه ها، آرای مصرف شده و اسناد انتخاباتی را بیان میکند. این فصل همچنین الزامات ثبت و نگهداری اسناد در سامانه را مقرر می سازد.
با معرفی مختصر ساختار قانون و آئین نامه اجرایی انتخابات شورای اسلامی شهر و روستا در ادامه و در هر نوبت یادداشت، ۵ ماده از موارد قانون مرور و معرفی می شود.
ماده اول قانون، فلسفه وجودی شوراها را به سادگی بیان می کند. بر اساس این ماده، امور هر روستا، بخش، شهر، شهرستان یا استان باید با نظارت شورایی انجام شود.شورایی که با مشارکت و همکاری مردم و براساس اقتضائات همان منطقه شکل میگیرد.این ماده تاکید میکند که برنامه های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، عمرانی، بهداشتی و رفاهی زمانی سریع و موثر پیش می روند که مردم در تصمیم گیری ها شریک باشند. از سوی دیگر، برای هماهنگ سازی فعالیت های کلان و جلوگیری از تبعیض میان استان ها، ساختاری بالا دستی به نام(( شورای عالی استان ها )) ایجاد شده است. شورایی که از نماینگان شوراهای استان ها تشکیل می شودو بر روند هماهنگی برنامه ریزی عمرانی و رفاهی نظارت دارد.اهمیت این ماده در آن است که نشان می دهد مدیریت محلی صرفا تصمیم گیری دولتی نیست، بلکه برپایه مشارکت اجتماعی و نظارت مردمی بنا شده است.
ماده دوم مفهوم ((شورا ))را در این قانون مشخص میکند.براساس این ماده،هر جا در این قانون از واژه ((شورا)) استفاده می شود، منظور مجموعه ای است که شامل شورای روستا، بخش، شهر، شهرستان، استان و البته شورای عالی استان هاست. این تعریف روشن برای جلوگیری از برداشت های مختلف اهمیت دارد. برای نمونه ممکن است یک بخشدار یا یک دهیار در مکاتبات قانونی نیاز داشته باشد بداند منظور از قانون گذار دقیقا کدام سطح شورای اسلامی است. این ماده عملا نظام شورا را یک سلسله مراتب منظم و قابل فهم را معرفی می کند که از سطح روستا آغاز شده و تا سطح ملی(شورای عالی استانها) ادامه می یابد.
در ماده سوم به یکی از موضوعات کلیدی یعنی ((دوره فعالیت شوراها ))پرداخته می شود. طبق این ماده، دوره شوراهای اسلامی شهر و روستا به مدت ۴ سال است و از ۱۴ مرداد ماه آغاز و در ۱۳ مرداد ماه چهار سال بعد پایان می یابد. این بازه زمانی مشخص، از یک سو به اعضای شورا فرصت برنامه ریزی و اجرای طرح های میان مدت را می دهد و از سوی دیگر به مردم اجازه می دهد عملکرد دوره ای شورا و مدیران محلی را ارزیابی کنند.تبصره های این ماده نیز نکات مهمی دارند.تبصره اول به تغییر تقویم اجرایی دوره ششم و آغار دوره هفتم شوراها در سال ۱۴۰۵ اشاره دارد. تبصره دوم، نسخ ماده ای از قانون انتخابات ریاست جمهوری را اعلام می کند و تبصره سوم نیز واژه ای را در قانون انتخابات مجلس اصلاح میکند این سه تبصره نشان میدهد که قانون جدید در پی یک دست سازی تقویم و ادبیات انتخابی میان قوانین مختلف بوده است.
ماده چهارم درباره تعداد اعضای اصلی و علی البدل شوراهای روستا و بخش است و این تعداد را بر اساس جمعیت تعیین می کند. برای روستاهای تا ۱۵۰۰ نفر جمعیت، سه عضو اصلی و دو عضو علی البدل و برای روستاهای بزرگتر و همچنین شوراهای بخش، پنج عضو اصلی و سه عضو علی البدل در نظر گرفته شده است. تبصره این ماده نیز شاخص جمعیت را بر اساس آمار مراکز بهداشت و با تایید وزارت کشورمشخص می کند. اهمیت این ماده در شفافیت و عدالت محوری آن است؛ چرا که تعداد اعضا باید با تعداد جمعیت تناسب داشته باشد و این کار هم نمایندگی را واقعی تر می کند و هم اداره شورا را کار آمد تر می نماید.
ماده پنجم نیز به سازوکار تشکیل ((شورای بخش)) می پردازد.در هر بخش، شورایی با پنج عضو و با رای اکثریت نسبی از میان نمایندگان منتخب شوراهای روستا تشکیل می شود. نکته مهم این اسیت که نماینده روستا حتی اگر عضو اصلی و یا علی البدل شورای بخش شود، عضویت خود را در شورای روستا از دست نمی دهد. تبصره این ماده نیز مقرر می کند که از هر روستا فقط یک نفر می تواند در شورای بخش حضور داشته باشد و اگر تعداد روستاها کمتر از پنج باشد، انتخاب اعضای شورای بخش از میان مجموع اعضای شوراهای اسلامی روستا انجام می شود. این ساختار باعث می شود شورای بخش بتواند تصویر واقعی تری از کل محدوده بخش را ارائه نماید.
پنج ماده نخست قانون،شالوده نظام اداره محلی را ترسیم می کنند.از فلسفه وجود شوراها و تعریف ساختار شوراها گرفته و تا دوره فعالیت و تعداد اعضا و نحوه تشکیل شورای بخش. فهم این مواد برای هر فردی که قصد مشارکت در انتخابات شوراها را دارد ضروری است، زیرا نشان می دهد شوراها چگونه و با چه منطقی شکل می گیرند.در یادداشت شماره دو به مواد ۶ تا ۱۰ میپردازیم که وارد حوزه شرایط نامزدی و الزامات ابتدایی انتخابات می شود.
