اداره كل مديريت بحران
ريزگردها

علل پيدايش گرد و غبار

رخداد خشكسالي و كاستي هاي مديريتي در كشورهاي عراق، عربستان، سوريه و كشورهاي جنوبي خليج فارس، راهي شدن هر چه بيشتر ريزگردهابه سمت كشورمان را در پي دارد. بابهره گيري ازتصاوير ماهواره اي، اطلاعات نقشه هاي هواشناسي در منطقه و همچنين مدل سازي مسيرهاي گرد وغبار و حركت ذرات معلق، امكان شناسايي كانون هاي مهم گرد و غبار فراهم شده است كه اكثر اين كانون ها در شمال و غرب عراق و همچنين شرق سوريه قرار دارند، هر چند در بعضي موارد توفان هايي با منشاء جنوب عراق و عربستان هم گزارش شده است.

تعريف گرد و غبار

گرد وغباربه ذراتي بسيار كوچك و سبك با قطر كمتر از 5 ميكرون اتلاق مي شود كه در اثر فرسايش بادي و بيابانزايي توسط باد تا مسافت بسيار طولاني جابجا شده و انتقال مي يابند. باد به عنوان عامل ايجاد كننده اين پديده بوده است كه در شمال خاورميانه شكل مي گيرد و باگذر از كوه هاي تركيه و شمال عراق مانند قيفي به بيابان هاي عراق و سوريه سرازير مي شود و تا خليج فارس و رسيدن به سطح آب هاي آزاد پيش رفته و گرد وغبار را منتقل مي سازد.

از 4 دهه پيش تاكنون، پديده گرد و خاك در مناطق وسيعي از جهان از جمله نواحي جنوب غرب آسيا، آسياي مركزي، جنوب غرب آمريكاي شمالي، شمال آفريقا و كه كمربند گرد و غبار جهاني گفته مي شود، به فراواني ديده شده است.

 راه هاي انتشار

الف. كانون هاي داخلي

يكي از كانون هاي توليد و انتشار گردوغبار در داخل كشور، پديده بادي محلي- فصلي 120 روزه در استانهاي جنوب شرق ايران(از جمله استان سيستان و بلوچستان) ودامنه هاي كوههاي استان هاي خراسان جنوبي، خراسان رضوي و وجود دو كوير بزرگ در ايران(حاشيه استان هاي كرمان و يزد) و اراضي بياباني در جنوب و جنوب غرب مي باشد. در ضمن فعاليت هاي عمراني در سطح شهر(ساخت و ساز، تسطيح، گودبرداري و خاك ريزي) از جمله كانونهاي محلي توليد و انتشار گردو غبار در سطح شهرها مي باشند.

ب. كانون هاي خارجي

از سال 1385 تاكنون منشاء هاي فرامرزي جديد اغلب نواحي غرب وجنوب غربي كشور را با فراواني و شدت بيشتر تحت تاثير قرار داده اند كه منبع آنها كشور عراق و شرق سوريه است هر چند كه مناطق ديگر از جمله بخش هايي از اردن، كويت و شمال عربستان نيز در ايجاد گرد و خاك بر روي ايران نقش دارند.

عوامل كلي موثر بر ايجاد پديده گرد وغبار

شرايط و ويژگي هاي عمومي جوي و تغييرات اقليمي

كم بارشي و خشكسالي

مهار آبهاي سطحي

انحراف مسير رودخانه ها و بر داشت بي رويه از منابع آب

وضعيت زمين و تغيير كاربري اراضي

دانه بندي و نوع خاك

فقدان پوشش گياهي منطقه

ميزان رطوبت خاك

وزش بادهاي به نسبت شديد بر روي بيابانهاي با خاك نرم و خشك

حركت صعودي هوا و انتقال قائم ذرات گرد وخاك معلق

انتقال ذرات معلق توسط جريانات سطوح فوقاني جو به نقاط دورتر

راهكارهاي مقابله با گرد وغبار

لازم به ذكر است پديده گردوغبار هم مشابه ديگرمخاطرات زيست محيطي، طبيعي بوده و مقابله و مديريت آن مانند ساير مخاطرات شامل مديريت ريسك و مديريت بحران مي باشد. در چرخه مديريت بحران ساز بروز حادثه، راهكارهاي امداد و نجات، بازسازي وجبران خسارات صورت گرفته و به عبارت ديگر تلاشي براي كاهش ميزان آسيب پذيري و درجه خطرپذيري مردم انجام نمي گيرد. در صورتي كه در چرخه مديريت ريسك توجه و تاكيد اصلي ب اقداماتي است كه قبل از رخداد مي توان انجام داد و در نتيجه آن، ميزان آمادگي مردم افزايش  يافته، ضريب آسيب پذيري كاهش و در نتيجه درجه خطر پذيري كم خواهد شد. البته به هيچ عنوان نمي توان مانع بروز رخداد شد ولي در چرخه مديريت ريسك اگر حادثه اي رخ دهد، اتلاف سرمايه انساني و مالي بسيار كمتر خواهد بود و در صورت لزوم اقدامات مورد نياز براي بازسازي و مك به مردم نيز اجرا خواهد شد. پس اصول كار مثل ساير مخاطرات طبيعي است. كمبودها و فرصت ها بايد شناسايي شود و راه كار مناسب ارايه گردد. استراتژي اصلي در اين راه كمك به مردم و كاهش ميزان آسيب پذيري آن ها مي باشد.

راهكارهاي اصلي مقابله با گرد وغبار شامل موارد زير مي باشد:

ايجاد كمربند فضاي سبز اطراف شهرها، حفظ وگسترش فضاي سبز درون شهري

توسعه وتجهيز مراكز درماني وپزشكي

كنترل فعاليت هاي عمراني ومنابع ساكن توليد گرد وغبار

استفاده ازفناوري هاي نو در مهار گرد و غبار

افزايش آگاهي هاي عمومي

مديريت صحيح منابع آب و خاك

مقابله با بيابانزايي

روش هاي اجرايي بيابانزدايي

براي كنترل فرسايش بادي دو كار مي توان انجام دادك

1-       اينكه سرعت باد را كم كنيم يا نگذاريم به حد آستانه فرسايش برسد(استفاده ازانواع بادشكن ها).

2-       سطح در معرض فرسايش را نسبت به فرسايش بادي مقاوم سازيم(استفاده از انواع مالچها و پوشش هاي خاك).

بادشكن ها

بادشكن ها موانعي هستند كه معمولا عمود بر جهت باد غالب در منطقه فرسايشي احداث مي گردند تا با كاهش سرعت باد فرسايش را محدود سازند. يك باد شكن وقتي نقش خود را خوب ايفا ميكند كه بطور صحيح طراحي شده و دايما در حالت بهينه نگهداري شود. بادشكنها را با توجه به موادي كه از آن ساخته مي شوند به دونوع زنده(درختي يا بيولوژيكي) و غير زنده(مصنوعي يا مكانيكي) تقسيم كرد. نحوه عمل بادشكنها به اين صورت است كه سرعت باد قبل از برخورد به بادشكن و در فاصله اي از آن شروع به كم شدن مي كند و پس از عبور از آن به تدريج افزايش مي يابدو در فاصله هاي از آن به سرعت اوليه خود مي رسد. شايد يكي از دلايل افزايش پديده گردو غبار در ايران ازبين رفتن نخلستانهاي جنوب كشور عراق در جنگ عراق باشد،كه قبلا به عنوان كمربند سبز و بادشكن در منطقه عمل مي كردند. بادشكن هاي مصنوعي مي توانند شامل ديوارهاي سنگي، فلزي، چوبي، پلاستيكي، حصيري يا ديواره هاي تهيه شده از شاخه هاي بريده شده از درختان موجود در منطقه باشد.

مالچ  سنگريزه اي

يكي از روشهاي تثبيت گرد و غبار، استفاده از مالچ سنگريزه اي است. زمين هايي كه بوسيله مالچ سنگريزهاي پوشيده شده اند، نسبت به سطوح بدون پوشش مالچ سنگريزهاي اثرقابل ملاحظه اي رويتجمع و تثبيت گردوغبار دارند.

مالچ رسي

نتايج حاصله نشان داده كه اين مالچها در برابر جريان باد مقاوم هستند، اما زماني كه تحت تاثير بمباران ذرات شن قرار ميگيرند فرسايش مي يابند. مقاومت مالچ نيز با توجه به تركيب مالچ متفاوت است. مقاومت مالچ حاوي كاه به دليل افزايش استحكام ساختاري از بقيه انواع مالچها بيشتر است. هرچه تمركز رس در مالچ رسي زيادتر باشد، به دليل فوليكوله شدن ذرات شن توسط ذرات ريز رس پايداري مالچ در مقابل عمل سايش بيشتر ميشود. هر چه تعداد لايه هاي مالچ(دفعات مالچ پاشي) افزايش يابد مقاومت آن در برابر فرشايش به خاطر افزايش ضخامت مالچ بيشتر مي شود.

مالچ نفتي

منظور از مالچ هاي نفتي، مواد يا فراورده هاي سنگين نفتي حاصل از پالايشگاههاي نفت مي باشد. اين نوع مالچ پس از پالايش نفت به دست ميايد وظاهري شبيه به قير رقيق شده دارد.اين ماده پس از گوگرد زدايي وحذف مواد معطر آن قابل استفاده مي شود كه بيشتر به منظور جلوگيري از افزايش خاك، تثبيت شنهاي روان و افزايش كيفيت وكميت محصولات كشاورزي مصرف مي شوند. مالچ نفتي در ايران قدمتي40 ساله داردكه سالها پيش براي تثبيت شنهاي روان استفاده شده و نتايج مثبتي داشته است. براساس بررسي هاي انجام شده توسط پژوهشكده وزارت نفت در سال 1384، مالچ نفتي هيچگونه اثرسويي بر روي منابع آب، جانوران وگياهان نداشته ولي كساني كه درارتباط با آن قرار دارند بايد از وسايل ايمني مثل ماسك، دستكش و استفاده كنند. مالچهاي نفتي با چسپاندن ذرات شن به هم باعث ايجاد يك لايه سخت ومقاوم نسبت به باد مي شوند، كه تا سرعت 110 كيلومتر در ساعت باد را مي تواند تحمل كند و مانع حركت ذرات شن شود. مالچهاي نفتي مانع تبخير آب از زمين شده، در نتيجه فرصت كافي براي استقرار پوشش گياه را در زمينفراهم ميسازند.اما امروزه اين مالچها به دليل هزينه زياد و روشهاي جديدكشف شده چندان مورد استفاده قرارنمي گيرند.

پليمر تثبيت كننده شنهاي روان با فناوري نانو

محققان كشورمان در مركز رشد پارك علم وفناوري دانشگاه تهران براي اولين بار با استفاده از نانوتكنولوژي موفق به توليد پليمري شدند، كه قادر به تثبيت شنهاي روان است. براي اجراي اين پروژه ابتدا شن هاي منطقه كاشان را آناليز كردند و بر اساس آن پليمرهاي خاصي به نام پلي لاتيس را توليد كردندو بر روي آن يون هاي بسيار ريزي را سوار نومدند. اين ماده كه 99درصد آن از آب است به سطح شن اسپري ميشود و يون هاي موجود با واكنشي كه ايجاد مي كنند، باعث چسپيده شدن شن ها به يكديگر شده و ازحركت شن هاي روان جلوگيري ميشود.

اين ماده غير سمي است ونفوذ پذيري از ويژگي هاي آن است. با رعايت فضاي بين شن ها به منظورنفوذ آب در زمين وجلوگيري از عمل تبخير، آب باران به راحتي در لايه هاي زمين نفوذ ميكند. اين ماده با ضخامت 2الي 3ميليمتر در برابر بادهاي 100كيلومتر در ساعت مقاوم است، محدوديت زماني براي استفاده ندارد وبراي استفاده از اين مالچ ابتدا بايد جنس شن منطقه تعيين شود. پلي لاتيس تاثير منفي بر روي گياهان نداشته، بلكه از يونهاي موجود در آن استفاده ميشود، كه براي گياه مفيداست. براي پاشيدن مالچ روي شنها بايد مالچ گرم باشدوحمل اين حجم زياد به محل مالچ پاشي هزينه زيادي لازم دارد.در روش نانو پليمر، هزينه حمل حذف ميشود، نياز به تانكر ندارد وبا سمپاش معمولي هم مي توان آن را پاشيد.

نقش بند

  يكي ديگر از راه هاي بسيار كارآمد ودرعين حال ارزان قيمت و داراي مزاياي فراوان، استفاده از «نقش بند» است كه با توجه به سوق راه حل هاي سازمان حفاظت محيطزيست به سمتباران زايي با استفادهاز باروري و يونيزه كردن ابرها تاثيري چندين برابر خواهد داشت. استفاده از اين دستگاه در برخي كشورها از جمله آمريكا و حتي سوريه تجربه شده و آزمايش ها حاكي از اثر گذاري بالاي آن است. نقش بند غلطكي است كه با پره هاي گوه مانند، نقشي فرورفته را در زمين ايجاد مي كند.

با اين عمل، ضمن كوبيده شدن لايه ي رويي خاك، ظرفي براي ذخيره ي آب فراهم مي گردد. البته پس از گذشت زماني در حدود يك سال از نقش  بندي زمين، لايه اي نسبتا سخت درزير نقش ها شكل مي گيرد كه ضمن ذخيره ي آب از فرسايش خاك نيز جلوگيري مي كند.

مشكلات بهداشتي و راهكارهاي مقابله با آنها

ذرات گرد وغبار از نظر اندازه كاملا متفاوت هستند و از درشت(غير قابل تنفس) تا ريز(قابل تنفس) طبقه بندي مي شوند. ذرات درشت گرد وغبار حداكثر مي توانند به داخل بيني، دهانو حلق راه پيدا كنند اما ذرات ريز مي توانند به اعماق بيشتر ونواحي حساس مجراي تنفسي وريه نفوذ نمايند. ذرات ريزتر داراي اثرات بالقوه مهمي بر سلامت انسان هستند. بيشتر ذراتي كه در پديده گرد وغباروجوددارند از نوع درشت يا غير قابل تنفس هستند و تهديد جدي براي سلامت مردم ايجاد نمي كنند. ولي ممكن استدر افرادي كه سابقه بيماري تنفسي دارند مانند مبتلايان به آسم و آمفيزم مشكلاتي ايجاد نمايند. متداولترين نشانه هايي كه طي يك پديده  گرد وغبار مشاهده مي شود تحريك چشم ها و راههاي فوقاني هوايي است. معمولا افراد زير ممكن است آسيب پذيري بيشتري داشته باشند:

نوزادان، كودكان و نوجوانان

سالخوردگان

افراد مبتلابه بيماري هاي تنفسي مانند اسم و برونشيت و آمفيزم

بيماران قلبي

براي اين افراد ممكن است قرار گرفتن در معرض گرد و غبار:

واكنش هاي آلرژيك و حملات آسم را باعث شود.

مشكلات تنفسي حادي راايجاد كند

طول عمر را كاهش دهد.

در زمان بروزپديده گرد وغبار چه بايد كرد؟

اقدامات احتياطي زيرمي تواند به شما كمك  كند تا خود را از اثرات سوء گرد و غبار حفظ كنيد و اثرات نامطلوب اين پديده را بر سلامت خود به حداقل برسانيد.

از فعاليت در خارج از منزل اجتناب كنيد.

اگر مي بايست در هواي آزاد فعاليت كنيد، زمان آنرا به حداقل كاهش دهيد.

از ورزش سنگين بويژه اگر مشكلات تنفسي و اسم داريد خوداري كنيد.

در خانه بمانيد و درها و پنجره ها را بسته نگاه داريد.

در صورت امكان در اماكن داراي سيستم تهويه مطبوع بمانيد.

اگر داراي آسم هستيد يا نشانه هايي مانند كوتاهي تنفس،سرفه و خس خس كردن و درد قفسه سينه داريد. برنامه خود را دنبال كنيد و اگر نشانه ها برطرف نشد با پزشك خود مشورت نمائيد.

از آنجا كه در زمان بروز اين پديده ميزان ديد به سرعت كاهش مي يابد، اگر در چنين شرايطي در جاده هستيد وكاهش ميدان ديد بر توانايي ديد شما تاثير مي گذارد. آهسته تر برانيد و در صورت لزوم با توجه كامل به علايم راهنمايي و رانندگي تا برطرف شدن شرايط حاد، اتومبيل خود را در نقطه امني متوقف نماييد.

اگر اتومبيل شما داراي سيستم تهويه مطبوع است آن را در وضعيت چرخش مجدد هوا قرار دهيد تا گرد و غبار ورودي به اتومبيل شما كاهش يابد.

توجه به اين موارد مي تواند در كاهش اثرات جانبي گرد وغبار موثر باشد:

براي جلوگيري از آلودگي مواد غذايي و آب آشاميدن استفاده از پوشش مناسب براي مواد غذايي آماده مصرف ضروري است.

بايد مواد غذايي قبل از نگهداري در يخچال از ذرات گرد و غبار زدوده شوند.

براي كاهش تماس با گرد و غبار در محيط زندگي، نظافت روزانه توصيه مي شود.

استفاده از ماسك

ماسك هاي كاغذي معمولي و دستمال نمي توانند جلوي ورود ذرات ريز گرد و غبار به سيستم تنفسي ما را بگيرند و بنابراين استفاده از آنها توصيه نمي شود. ماسك هاي ويژه اي كه به اين منظور طراحي شده اند براي اين شرايط تا حدي مناسب هستند. در استفاده از ماسك بايد به نكات زير توجه كرد:

پوشيدن آنها باعث احساس گرما شده و معمولا راحت نيست.

اگر ماسك بطور كامل اطراف بيني ودهان را نپوشاند، مثلا براي كساني كه محاسن بلندي دارند و راه نفوذ براي هوا باقي باشد، تاثير چنداني ندارد.

اين ماسك ها آلاينده هاي گازي هوا مانند منوكسيد كربن را عبور نمي دهند.

تنفس با استفاده از ماسك از حالت معمولي دشوارتر است و افراد داراي سوابق بيماري قلبي  عروقي و تنفسي بايد با پزشك خود مشورت نمايند.

در مجموع استفاده از اين ماسك ها براي افراد سالمي كه ناچار بايد در زمان بروز پديده گردوغباردر بيرون بمانند، قابل توصيه است.

 
منبع:http://iceh2013.ir/?p=46 

 

تاریخ به روز رسانی: 2018/03/06
امتیازدهی
میانگین امتیازها:0 تعداد کل امتیازها:0
مشاهده نظرات ( 0)
ارسال نظرات
نام  
آدرس پست الکترونیکی شما    
شماره تلفن
توضیحات  
تغییر کد امنیتی  
کد امنیت  
 
Powered by DorsaPortal